Prof. Dr. İsmail Tufan

İnsanın Aklı

A
a
Demokrasi, özgür irade rejimidir. Özgür irade ile seçeneklerden birinde karar kılıyoruz. Bunun sonucunda sandıkların toplamından çıkana sonuca “toplumun iradesi” diyoruz. İrade, akıl demektir. Mesela Alzheimer hastalarının iradesinde kayba uğradığını biliyoruz. Ama konumuz bu hastalık değildir. İnsanlığın genel hastalığından biraz bahsedeceğim.  
Amerikalı gerontolog James Birren, insanın yaşlandıkça kendisine benzediğini söylemektedir. Ben bundan, yaşlandıkça akıllandığımızı anlamak istiyorum. Fakat bilimsel bulgular başka bir şey söylüyor. Ben de herkes gibi aklıma güvenirim. Ama aklımıza güvenmemek için o kadar çok sebep var ki, saymakla bitmez.  
Fransız sosyolog Emile Durkheim, insanın aklına güvenilemez, diyordu. Bu yüzden dünyayı ampirik araştırmalarla keşfedilmesini öneriyordu. Bu öneriyi kabul ettik ve dünyayı veya bundan aldığımız kesitleri ampirik araştırmalarla inceliyoruz. Durkheim ilk defa insanın aklından şüphe duyan kişi değildir. Spinoza 350 yıl önce diyordu ki: “İnsanlar özgür olduklarına inanıyorlar. Çünkü sadece eylemlerinin farkındalar, ama bunları harekete geçiren sebeplerin farkında değiller.” Bunlar hiç de içimizi ferahlatan, geleceğe güvenle bakmamıza yardımcı olan görüş değiller. Tam tersine: Eğer aklımıza güvenemeyeceksek, başka neye güveneceğiz? 
Alman Max-Planck Enstitüsü’nde 2008’de yapılan bir deney, çok övündüğümüz “özgür irade” özelliğimiz hakkında ilginç bilgilere ulaşmayı sağlamıştır. İnsanın beyni MRT, yani Magnetrezonanstomografi ile incelendi. Deney çok basitti. Deneklerden, önlerindeki düğmeye baqsmadan evvel, buna sağ elle mi, yoksa sol elle mi basacaklarına kesin karar vermeleri istendi. Bu deyin sonucu ise düşündürücüdür. Deneklerin karar verdiklerine inandıkları andan 7 saniye önce aslında kararı verdikleri anlaşıldı. Bu şunu ortaya koymaktadır: Seçenekler arasından özgür irademizle tercih yaptığımız hissi, bilinçaltının bir yan etkisidir. Özgür irade yoktur. Beynimiz bize bir oyun oynayıp, sanki özgür irade varmış gibi göstermektedir.  
Kültürlerin çoğunda yaşlılara özel statüler öngörülmüştür. Biri “bilgelik” özelliğidir. Yaşlılık ve bilgelik arasında sıkı bağlantı bulunduğuna inanılmaktadır. Gerontologlar, bilgelikten söz etmez, sadece yaşlılık bilgeliği derler. Ama ister felsefi bilgelik, isterse yaşlılık bilgeliği, adını ne koyarsak koyalım, belirttiğim yeni bilgi kapsamında değerlendirildiğinde, bilgeliğin de beynimizin bize oynadığı bir oyun olduğu anlaşılmaktadır. Hem de çift yönlü oyun: Bir taraftan yaşlıda bilgelik görenler oyuna gelirken, diğer taraftan yaşlının kendisi aynı oyunun kurbanı olmaktadır. Bu açıdan bakınca insanlık tarihi de apayrı bir anlam kazanıyor. İnsan, binlerce yıldır aklının kurbanı olarak karcımıza çıkıyor.  
Modern Fizik, evrendeki her şeyin fiziksel yasalara bağlı olduğunu kabul etmektedir. Herhalde bu yasalar gelecekte de devam edecektir. Bunun anlamı şudur: Subatomar alanlara varıncaya kadar her aksiyon veya reaksiyon, önceden bilinebilir ve kaçınılmazdır. Yani akıl veya irade, vız gelir. Ama gerçekte biz olacakları önceden tahmin edemediğimizi söyleriz. Önceden tahmin etmenin imkânsız olduğunu kabul ederiz. Bir insanın hangi eliyle düğmeye basacağını nereden bilelim? Olay o kadar basit değil. Eğer tüm doğa yasalarını biliyor olsaydık, o zaman herkesin hangi eylemi ve buna karşı ortaya çıkacak karşıt eylemleri de bilebilirdik. Yani öngörülerde uğradığımız başarısızlık, geleceğin öngörülemez oluşundan değil, aksine bizim bilgimizin kıtlığından kaynaklanıyor.  
Fiziksel evrende bizler diğer bütün nesneler gibi atomlardan meydana gelen birer maddeyiz. Düşüncelerimiz, hayallerimiz ve umutlarımız kimyasal süreçlerin sonuçlarından ibarettir. Bütün düşüncelerimiz, eylemlerimiz ve isteklerimiz, fiziksel yasalara uymaktadır ve bu yüzden bunları önleyemeyiz. Ne kadar umutsuz bir durum! Fiziksel Determinizm, her türlü özgür istek ve iradeyi yok ediyor.  
Yeniden nasıl umutlanabiliriz? Bunu sadece fiziksel olmayan yaşayan ruh ile kazanabiliriz. Bilimsel yasalara uymayan ruh kavramıyla tekrar umutlarımızı yeşertebiliriz.  Yalan bile olsa umut umutsuzluktan iyidir. 
 
 
 
1000
icon

Henüz yorum yapılmadı,
İlk Yorum yapan siz olun...

e-gazete E-GAZETE
hava durumu HAVA DURUMU
anket ANKET

sayfalar SAYFALAR
arşiv HABER ARŞİVİ
linkler LİNKLER
Bu haber ilginizi çekebilir! Kapat


Kırşehir'in Güncel Haberleri